Ik snap 'm niet

De moeder van Keira Knightley had moeite met spellen, daarom heet de Britse actrice nu niet Kiera, zoals de bedoeling was. Zelfs in voornamen komen dus taalvoutjes voor. Het Van Dale Voornamenboek dat deze week verscheen, geeft daar verschillende voorbeelden van. Wat kan er zoal misgaan?

De vader van Keira Knightley was gecharmeerd van de Russische schaatsster Kira Ivanova, en daarom wilden de ouders hun dochter 'Kiera' noemen, als een verengelste vorm van 'Kira'. Maar dat ging mis bij de registratie, want toen spelde haar moeder de naam als K-e-i-r-a. "My mom is crap at spelling", zei Keira daar later zelf over. "I’m a spelling error." ("Mijn moeder is waardeloos in spellen, ik ben een spelfout.") Veel ouders die op hun beurt gecharmeerd waren van de Britse actrice, gaven haar naam inclusief spelfout aan hun dochter. En er zijn meer namen met een verrassende herkomst, want niets taligs is de voornaam vreemd.

Jade en Nash volgen de arrenslee

De arrenslee, wie kent hem niet? Dat dit winterse vervoermiddel in de loop van de tijd iets is verloren, is minder bekend. Vroeger heette dit voertuig vanwege de pluimen en belletjes waarmee de trekdieren en leidsels versierd waren een 'narrenslee', maar doordat ‘een narrenslee’ en ‘een arrenslee’ hetzelfde klinken, kon de 'n' eraf vallen. Ook voornamen ontstaan weleens op zo’n manier. Neem bijvoorbeeld 'Jade'. Die naam komt van Frans jade, een kostbaar gesteente. Maar le jade (‘het jade’) is een verkeerde interpretatie van de oudere vorm l’ejade, die is afgeleid van Spaans piedra de (la) ijada, ‘steen tegen pijn in de zij’. Een ander voorbeeld is de Engelse naam 'Nash', een voornaam die oorspronkelijk een achternaam was – iets wat wel vaker gebeurt. Maar met die achternaam is iets soortgelijks aan de hand als met de arrenslee en Jade. De naam verwees naar een plaats, namelijk ‘bij de es’. In het Middelengels is dat atten asche. Maar doordat de woordgrens tussen atten ‘bij de’ en asche ‘es’ verkeerd werd begrepen, kon het gebeuren dat de n aan asche werd geplakt.

Drukfouten en foute vertalingen

Zo zijn er meer namen die door een foutje of verkeerde interpretatie zijn ontstaan. Zoals bij Imogen uit het toneelstuk Cymbeline van William Shakespeare: Shakespeare schreef de naam als 'Innogen', dus met dubbel-n, maar daar maakte de drukker per ongeluk een 'm' van, iets wat daarna nooit meer goed gekomen is. Of wat te denken van de populaire naam Skyler? Dat is de verengelste vorm van de Nederlandse achternaam Schuyler (‘iemand die zich verbergt of wegkruipt’), die veranderde onder invloed van sky - ‘hemel, lucht, firmament, ruimte’ -en de naam Tyler. Veel meer voorbeelden vind je in het Van Dale Voornamenboek, waarin je de verhalen achter de meestvoorkomende voornamen in Nederland en Vlaanderen vindt. In al deze verhalen is een rijkdom aan onderwerpen te vinden, variërend van geschiedenis, literatuur, mythologie, religie en symboliek, tot muziek, talen, geografie, flora en fauna. En af en toe een prachtig taalvoutje. [line]

Van Dale Voornamenboek

We hebben allemaal een voornaam, maar welke geschiedenis gaat er eigenlijk schuil achter onze namen? Wat betekent een voornaam precies, waar komt deze oorspronkelijk vandaan en hoe of wanneer is een bepaalde naam in de mode geraakt? In het Van Dale Voornamenboek vind je de meestvoorkomende namen in Nederland en Vlaanderen met hun varianten, betekenis en herkomst, én hun unieke verhalen.

Winnen!

Wil jij de herkomst van jouw naam weten, zoek je nog een mooie naam voor je ongeboren kind of wil je gewoon geïnspireerd raken door de verhalen achter duizenden namen? Dan is dit boek iets voor jou! En het mooie is: wij mogen er vijf weggeven. Wat moet je daarvoor doen? Deel in de reacties de mooiste betekenis van een naam die je ooit hebt gehoord en wie weet belandt het boek binnenkort bij jou op de mat.

Over de auteurs

Heidi Aalbrecht en Pyter Wagenaar hebben van woorden hun werk gemaakt. Ze schrijven woordenboeken en boeken over taal, waaronder Gluren bij de buren en Waarom is een witte neushoorn grijs (en een zwarte ook)? Ze werkten verder mee aan onder meer het Groene Boekje en de Dikke Van Dale. Onlangs vertaalden en bewerkten zij voor Van Dale het Roald Dahl Woordenboek. Met het Prisma Woordenboek van het Algemeen Onbeschaafd Nederlands wonnen ze bovendien de Kruyskampprijs, iets wat nooit eerder een woordenboek ten deel viel. Ze hebben samen tekstbureau de Taalwerkplaats. [line]

Meer lezen van Heidi Aalbrecht & Pyter Wagenaar:

Ik snap 'm niet

[intro]Suikerspinnen, kikkererwten, ongelikte beren, nijlpaarden, palingworsten, ezelsoren en tentharingen. Allemaal beestjes. Taalbeestjes met een bijzonder verhaal. Want hoe komen deze beestjes aan hun naam?[/intro] Door Laura van Eerten Een suikerspin is natuurlijk geen spin van suiker, en een kikkererwt geen erwt die op een kikker lijkt. Maar hoe zit het dan wel? Doodnormale woorden zijn plotseling niet meer zo normaal als je er nog eens goed naar kijkt. Grappig genoeg gebruiken we die woorden juist vaak zonder erover na te denken, en staan we niet stil bij de herkomst. Daarover gaat het nieuwe boek Waar komt suikerspin vandaan? En nog 99 andere vragen over woorden. Vaak hebben de woorden uit het boek wel iets met het beestje te maken, maar soms ook helemaal niet. Ik heb me bijvoorbeeld vaak vergeefs afgevraagd hoe ik de kikker in verband kon brengen met de kikkererwt. De erwt is namelijk niet groen, lijkt in de verste verte niet op een kikker en past bij mijn weten ook niet in een verantwoord amfibieëndieet. Kikkererwt blijkt dan ook een variant te zijn van keker of kekererwt. Het woord komt oorspronkelijk van het Latijnse cicer, dat ‘grauwe erwt’ betekent. Kijk, dat verklaart een hoop. De palingworst heeft dan weer wel met de vis te maken. Zelf eet ik nooit palingworst aangezien ik vegetariër ben, dus eigenlijk ging ik er gewoon vanuit dat het worst was gemaakt van paling. Maar nee, er zit geen vis in palingworst. De worst is gemaakt van varkensvlees en wordt gerookt. Dat roken gebeurt op dezelfde manier waarop palingen gerookt worden, en de rooksmaak doet ook een beetje denken aan gerookte palingen. Vandaar de naam palingworst. Nog meer vis vinden we in de tentharing. Aan de moderne haringen is het niet meer zo goed te zien, maar vroeger waren ze van hout en kon je er de vorm van een vis in herkennen. Frans- en Duitstaligen dachten er blijkbaar hetzelfde over, want zij noemden de tentharing sardine en Zeltheringe. Hoe het precies zit met de ongelikte beer, het nijlpaard, het ezelsoor en de suikerspin is te lezen in het boekje. Overigens gaat het boek niet alleen maar over beestjes. Scheldwoorden, eten en alcohol komen ook uitgebreid aan bod. Na het lezen van Waar komt suikerspin vandaan? zal een ‘halve zool’ die na het eten van een ‘spiegelei’ met ‘kikkererwten’ een ‘afzakkertje’ drinkt, nooit meer hetzelfde zijn.

---

Winnen! Waar komt suikerspin vandaan? komt vandaag uit en wij mogen vijf exemplaren weggeven! Van welk woord hoop jij de herkomst te kunnen lezen in het boekje? Laat het ons weten in een opmerkingen en wie weet kun jij binnenkort op verjaardagen vertellen waar 'suikerspin' vandaan komt.  

---

Over Laura van Eerten Taalkundige bij het Instituut voor de Nederlandse Taal (IvdNT, voorheen INL) en blogger voor de rubriek Woordbaak: we mogen wel stellen dat Laura van Eerten net zo verzot is op onze taal als wij. Of misschien moeten we zeggen: verzot op woorden. Ze was zelf initiatiefnemer en auteur van het boek Waar komt pindakaas vandaan? en de opvolger Waar komt hagelslag vandaan?, waarover ze al eerder de column Woordbeleg voor ons schreef. Ook zit ze achter de jaarlijkse Weg met dat woord!-verkiezing.

---

Wil je zelf je column terugzien op onze site? Stuur je column in.

Ik snap 'm niet

Juni 2014. Het WK is net begonnen. Met een stel vrienden kijk ik de wedstrijd Nederland-Spanje. Als niet-voetbaldeskundige wil je dan uiteraard een beetje leuk kunnen meepraten. Door Ingrid Bargeman Tevoren heb ik dus het nodige voetbalvocabulaire bestudeerd. Om de essentie van het voetballen goed tot uitdrukking te kunnen brengen, hanteer ik trouwens al jaren de historische woorden van een voetballer wiens naam mij helaas niet is bijgebleven. Maar hij kwam ergens uit Afrika, was supergoed en de bondscoach wilde hem graag bij het Nederlands elftal. Hij kreeg echter helaas geen Nederlands paspoort. Gevraagd naar zijn commentaar, wist hij voorafgaand aan een wedstrijd bij zijn eigen voetbalclub, in het enige Nederlands dat hij kende, exact aan te geven waar het uiteindelijk allemaal om gaat: "Wij moeten winnen." En om aan te geven hoe er dan gewonnen moet worden heb ik na mijn voetbaltaalstudie inkoppers paraat als "Ze moeten de bal rondspelen" of  “Ze moeten meer druk op de bal zetten." Coaches spreken trouwens niet over 'ze'. Als het niet goed gaat, hebben zij het over "Je moet zus of zo om te kunnen winnen", maar als hun team heeft gewonnen, dan is het: "We waren goed". Het gaat overigens niet altijd alleen maar om winnen: "Mooi voetbal spelen en winnen is de mooiste combinatie", zei Foeke Booy onlangs na winst van GA Eagles op FC Twente. Helaas lukt dat niet altijd. Robbens uitspraak na het oefenduel tegen Ghana getuigde van diep spelinzicht: "Ik had nog twee keer moeten scoren, dan ga je met een grote voorsprong de rust in.” Iets soortgelijks zei Van Persie gisteren ook, maar dan over zijn gelijkmaker vlak voor de rust: “Het was vlak voor de rust, dan ga je toch lekkerder de rust in." Voetbalverslaggevers kunnen ook vaak scherp analyseren waar het misgaat. De verslaggever die Kameroen van Mexico zag verliezen: "Als dit het plan was, dan mislukt het". Wat het plan van Nederland tegen rivaal Spanje vanavond is, weet ik niet, maar de uitkomst is geweldig. Om met de woorden van Tom Egbers te spreken: “Ze hebben verwachtingen waargemaakt, die er niet waren.” Mooi hè, voetbaltaal?     Wat is jouw favoriete voetbaluitspraak of -term? Deel hem hieronder!