Woordweetje: boter, kaas en eieren

19 aug 2026

Wie heeft er op school tijdens een saaie les niet stiekem een rastertje in de kantlijn van zijn schrift getekend? Twee strepen verticaal, twee horizontaal, en spelen maar! In het Nederlands noemen we dit strategische spelletje van negen vakjes ‘boter, kaas en eieren’. Het is een oer-Hollandse merknaam voor een spelletje dat zo simpel is dat je er alleen een pen en papier voor nodig hebt. Maar wie er langer dan drie seconden over nadenkt, raakt geheid in de war. Waar zijn die zuivelproducten? En waarom spelen we een tactisch spelletje met een boodschappenlijstje voor de koelkast? Tijd om het keukenkastje in te duiken en het mysterie achter deze naam te ontrafelen!

Wat in elk geval vaststaat, is dat het spelletje zélf stokoud is. Zelfs de Romeinen krasten op monumenten al rasters van drie-bij-drie in steen om hun terni lapilli (drie steentjes) te spelen, en in het oude Egypte werden vergelijkbare patronen in tempeldaken gegraveerd. In het Engels heet het sober tic-tac-toe (naar het geluid van de pen op papier) en in het Spaans kortweg tres en raya (drie op een rij). Maar waaróm kiezen wij in vredesnaam voor zuivel en pluimvee?

Over de precieze herkomst van onze Nederlandse naam doen historici en het Meertens Instituut geheimzinnig: een keihard sluitend antwoord is er simpelweg niet. Wel zijn er drie hele smakelijke theorieën die het raadsel verklaren:

1. Het rijmpje op het leisteentje

In het boek De Volksvermaken uit 1870 beschrijft historicus Jan ter Gouw dat kinderen het spelletje op school speelden op een leisteentje. Het heette toen opvallend genoeg nog ‘boter, melk en kaas’. Wie drie op een rij had, eiste de overwinning op door triomfantelijk te roepen: “Boter, melk, kaas, ik ben de baas!” In de loop van de tijd is ‘melk’ waarschijnlijk simpelweg vervangen door ‘eieren’.

2. De streep van de melkboer

Een andere bekende theorie verwijst naar de ouderwetse melkboer die met zijn hondenkar langs de deuren ging. In zijn notitieboekje stonden vaste kolommen voor de producten. Zag de melkboer dat een klant alle drie de producten (boter, kaas én eieren) wilde kopen? Dan zette hij in één snelle haal een dikke streep door alle drie de vakjes. Precies zoals de winnende streep in het spelletje!

3. Boerenluxe op het leisteentje

Andere taalkundigen denken dat de drie alledaagse keukentermen werden gekozen vanwege de vertrouwde, agrarische achtergrond van ons land. Boter, kaas en eieren waren vroeger dé basiselementen van de boerenkeuken. Kinderen schreven dit boodschappenlijstje toch al op hun leisteentje, en gebruikten de lege ruimte eromheen om hun kruisjes en nulletjes in te krassen.

Latijn op de boerderij

Mocht je trouwens denken dat dit een puur Hollands onderonsje is: taalkundig gezien is de naam een bonte verzameling van leenwoorden! Van het trio is alleen het woord ‘eieren’ een oer-Hollands ‘erfwoord’. ‘Boter’ en ‘kaas’ hebben we in de Romeinse tijd simpelweg gepikt uit het Latijn (butyrum en caseus), toen de Romeinen ons de fijne kneepjes van de zuiveltechnologie kwamen uitleggen.

Kortom: of de naam nou is ontstaan door roepende kinderen, een ijverige melkboer of een boodschappenlijstje in de kantlijn… we zijn er massaal aan verknocht geraakt. Dus de volgende keer dat jij drie kruisjes op een rij zet en de winst opeist, weet je dat je een stokoude traditie hooghoudt. Je bent nu officieel ‘de baas’ van het bord!

Lees nog meer interessante woordweetjes.