Wie weleens met open mond heeft staan kijken naar iemand die zijn gazon staat te stofzuigen of die op een maandagochtend besluit om de kozijnen in een neonroze kleur te schilderen, heeft de kreet waarschijnlijk al klaarstaan: “Ben je nou helemaal belatafeld?!” Het is de ultieme verbale handrem. Je bent niet zomaar een beetje in de war; je bent in de ogen van de ander volledig van de pot gerukt, van lotje getikt en krankjorum tegelijk. Maar wat heeft een meubelstuk in hemelsnaam met deze waanzin te maken? Tijd om de poten onder deze krachtterm vandaan te zagen.
Wie denkt dat we hier te maken hebben met een fysieke tafel waar we overheen zijn gehaald, zit er zowel naast als een klein beetje op. ‘Belatafeld’ is namelijk een zogeheten eufemisme, ofwel een netter woord voor een veel grover scheldwoord: ‘belazerd’.
In de negentiende eeuw vond men ‘belazerd’ (afgeleid van de melaatse Lazarus uit de Bijbel) blijkbaar wat te gortig voor de nette huiskamer. In feite vroeg je iemand of hij door de lepra was getroffen. Om toch je frustratie te kunnen uiten zonder direct de pastoor over de vloer te krijgen, begon men woorden te verbuigen. Men koos daarbij voor een woord dat destijds in elk huishouden te vinden was: de latafel. Deze ladekast was een alledaags object, en door ‘belazerd’ te veranderen in ‘belatafeld’, kreeg het woord een grappige, bijna deftige klank die de scherpe randjes van de belediging afhaalde. Het is de negentiende-eeuwse variant van ‘potverdorie’ in plaats van de harde vloek. De klank bleef ongeveer gelijk, maar de betekenis verschoof naar iets wat minder pijnlijk aan de oren was.
Tegenwoordig gebruiken we het woord vooral om iemands geestelijke gesteldheid in twijfel te trekken. Als je iemand vraagt of hij ‘belatafeld’ is, zeg je eigenlijk: “Je gedraagt je zo bizar dat je gezonde verstand blijkbaar is vervangen door een houten ladekast.” Het drukt totale verbazing uit over een actie die zo onlogisch is dat er geen normaal woord meer voor bestaat.
Dus de volgende keer dat iemand met een volstrekt krankzinnig plan komt aanzetten, mag je gerust roepen of diegene helemaal belatafeld is. Je zegt eigenlijk dat zijn logica volledig is omgetoverd tot een onhandelbaar stuk antiek. En dat voelt toch een stuk chiquer dan gewoon ‘idioot’, vind je niet?
Benieuwd naar het antwoord op nog meer etymologische vraagstukken? Kijk op Taalvoutjes.nl/woordweetjes!
De afgelopen weken was het woord aan jullie: welke van de maar liefst 724 taalvoutjes die we in 2019 plaatsten was het allerleukste? Jullie hebben in groten get...
Voetbal is niet alleen een spel met een bal, maar ook een spel met taal. De clichés vliegen je om de oren, vindt Sven Boer....
In talentenshows zijn ze er dol op: Engelse woorden. Erik Woensdrecht vraagt zich af of dat niet anders kan....
Bij mij om de hoek, hier in Nijmegen, zit een friettent die lokaal befaamd is. Hoewel er ‘Corry’ op zijn gevel prijkt, noemt de hele stad de zaak Feli, naar de ...