Column: Letterlijk vs. figuurlijk

Gezegdes en uitdrukkingen zijn in het leven geroepen om situaties makkelijk te kunnen scharen in een categorie, zodat iedereen even weet waar we het eigenlijk over hebben. Voorbeeld: “Ik sprong een gat in de lucht.” Ik was zó blij, ik sprong zó hoog dat er bij wijze van spreken een gat in de lucht ontstond. Dit kan natuurlijk niet echt. Nee? Nee.

Lisa van Os

 

Door Lisa van Os

 

Nog een voorbeeld: “Hij windt er geen doekjes om.” De precieze oorsprong van deze uitdrukking doet er niet toe. Het gaat erom dat iemand die er geen doekjes om windt, vrij recht voor z’n raap is. En ad rem. En direct. En … nou ja, dat soort dingen. Weten we allemaal. Maar dan is daar het moment dat mensen figuurlijk en letterlijk door elkaar gaan halen, of – erger nog – het woord ‘letterlijk’ lukraak in een zin gooien. Klinkt écht en gemeend. Maar wat ze niet weten is dat “Ik sprong letterlijk een gat in de lucht!” niet betekent dat je echt héél erg blij was, maar dat je persoonlijk de ontdekker bent van een wormgat dat ontstond op het moment dat jij in die lucht sprong. Kan niet. Ga je dood.

Makkelijker voorbeeld: “Het heeft m’n leven letterlijk op zijn kop gezet.” NEE. NEE! Dat kan namelijk niet. Letterlijk volgt de letterlijke betekenis van elk woord en laat de betekenis van de uitdrukking voor wat-ie is. Dus tenzij je het leven in je nagelriem bedoelt en je je vingers nu gedwongen 24/7 ondersteboven houdt, kan dit niet.

Bij ons thuis maken we er een sport van de verkeerde ‘letterlijkjes’ te herkennen. Nog één: “Ik ben gebroken. Letterlijk.” Snel 112 bellen dan maar. Ook als iemand zich letterlijk doodgeschrokken is, trouwens, al ben je dan vaak al te laat. “Ik heb dit huis de afgelopen jaren zien herrijzen. Als een feniks uit de as. Letterlijk.” Oh my god, zombies bestaan! In het nieuws notabene: “Frankrijk werd letterlijk gegijzeld.” Da’s knap. Met een hele grote blinddoek?

Vooruit, ook een voorbeeld waarbij ‘letterlijk’ wél kan: “Letterlijk met de handen in het haar zitten.” Als je het niet meer ziet zitten, zit je niet altijd met je handen in je haar. Maar als je dat op dat moment wel zat, mag je dit zeggen. Luister zelf eens, de ‘letterlijkjes’ vliegen je om de oren. Figuurlijk dan.

Kijk voor meer blogs over taal, woordjes en onzinnige dingen op doorlisa.wordpress.com.


Wil je zelf je column terugzien op onze site? Stuur je column in.


Lees ook »

5 reacties op Column: Letterlijk vs. figuurlijk

  1. Henk
    / Antwoord

    Een tijdje terug was er een interview op de radio waarin gezegd werd dat de minister nu letterlijk met zijn billen bloot moest. Leek me erg genant en niet echt bevorderlijk voor het debat.

  2. Jephta
    / Antwoord

    Heerlijk geschreven en inderdaad iets om eens figuurlijk,maar ook letterlijk bij stil te staan. Want lopend lezen is niet aan te raden.

  3. / Antwoord

    Leuke column Lisa, alleen is de grens tussen letterlijk en figuurlijk iets minder strikt dan je doet voorkomen. We gebruiken voortdurend metaforen terwijl we ons er niet van bewust zijn. Lees bijvoorbeeld het het zeer toegankelijke en vermakelijke boekje “Metaphors we live by” van Lakoff and Johnson waarin ze aantonen dat we voor alle abstracte concepten zoals tijd, liefde en zelfs temperatuur metaforen gebruiken. Zou jij bijvoorbeeld zeggen dat de zin “de temperatuur gaat omhoog” letterlijk is? Toch is die metaforisch. We gebruiken dan de metafoor ‘omhoog is meer’. Ander voorbeeld: ‘ik heb niet genoeg tijd’ maakt gebruik van de metafoor ‘tijd als hoeveelheid’.

    Zo zitten er in je eerste zin al een paar metaforen verstopt: “Gezegdes en uitdrukkingen zijn in het leven geroepen om situaties makkelijk te kunnen scharen in een categorie, zodat iedereen even weet waar we het eigenlijk over hebben.”

    ‘In het leven geroepen’ is natuurlijk een uitdrukking, maar ook ook ‘scharen in een categorie’ is metaforisch want je stopt niet letterlijk iets in een hokje. Hetzelfde zou je kunnen betogen bij de woorden ‘even’ (weet iedereen het tijdelijk?) en ‘over’ (gaat er iets boven iets anders?).

    Je zou zelfs kunnen betogen dat het gebruik van het woord ‘letterlijk’ in de voorbeelden die je noemt onbewust metaforisch is en daarmee dus niet verwerpelijk. De gebruiker wil ermee benadrukken dat iets zo echt voelt als letters op papier…

    Onderzoek laat zien dat gemiddeld 13% van de woorden in taalgebruik metaforisch is (Steen et al. 2010) waarbij grappig genoeg wetenschappelijk taalgebruik het hoogste percentage heeft (18,5%) en mondelijk taalgebruik het laagste (7,7%). (Dit zijn overigens cijfers voor het Engelse taalgebied). Je krijgt het daarom nog druk als je iedereen gaat corrigeren! 😉

    • Lisa
      / Antwoord

      Wow, wat een stevig onderbouwde reactie 🙂 Ik snap wat je zegt, de taal is wat dat betreft nog veel indrukwekkender en ongrijpbaarder dan je op ‘t eerste gezicht zou denken.

      Mijn punt is, en dat geldt dus met al die metaforen nog steeds, dat je dus beter zo weinig mogelijk “letterlijk” moet gebruiken, want alleen dan blijven die metaforen, uitdrukkingen, gezegdes, spreekwoorden en taalgewoonten hun functie vervullen.

      Poeh, ‘t wordt bijna filosofie!

  4. Rob Terron
    / Antwoord

    Weekblad de Posthoorn in Den Haag maakte het begin mei heel bont in een kop: “Mark Rietman kruipt letterlijk in huid van seriemoordenaar”. Ik heb ze gemaild met de vraag of ik dit letterlijk moest nemen. En kreeg een leuke reactie terug. Nu is het woordje ‘letterlijk’ weg in de online versie van dit artikel.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

De leukste voutjes: »