Woordweetje: door de bank genomen

30 jun 2026

Of je nu praat over het Nederlandse weer dat in de zomer best wel meevalt, of over je kat die negen van de tien keer keurig op de kattenbak gaat: als we een algemene inschatting maken, zeggen we al snel dat iets door de bank genomen wel klopt. We gebruiken het dagelijks als een synoniem voor ‘gemiddeld’, ‘over het algemeen’ of ‘meestal’. Maar over welke bank hebben we het hier eigenlijk? Is het die comfortabele plofbank in de huiskamer, de Rabobank op de hoek, of zit er een heel ander obstakel achter? Tijd om de administratie te openen en te kijken hoe deze rekensom precies in elkaar steekt.

Wie bij het woord ‘bank’ direct denkt aan geldstromen of financiële instellingen, moeten we direct uit de droom helpen. Voor de herkomst van deze uitdrukking moeten we namelijk niet naar de Zuidas, maar naar de middeleeuwse markten en vroege rechtbanken. In die tijd was een ‘bank’ simpelweg een lange, houten zitbank of een houten toonbank waar kooplieden hun waren op uitstalden.

Op die markten ging het er vroeger nogal eens chaotisch aan toe. Als een handelaar bijvoorbeeld een grote partij vis, graan of lappen stof wilde verkopen, was de kwaliteit niet van elk los onderdeel exact hetzelfde. De ene vis was wat groter en vetter, de andere net wat kleiner. Om te voorkomen dat men over elke haring urenlang moest onderhandelen, werd er een slimme handelsmethode bedacht.

De koopman nam de hele partij goederen die op zijn houten toonbank lag in één keer samen. Hij keek naar de hele hoop, schatte de totale waarde en bepaalde zo een gemiddelde prijs voor de hele bups. De handel werd dus letterlijk ‘door de bank’, oftewel over de hele toonbank, als één partij ‘genomen’ (gekocht). Je betaalde niet voor de uitschieters, maar voor het gemiddelde.

In de zeventiende eeuw verhuisde deze praktische marktmethode langzaam naar onze dagelijkse taal. Het ‘nemen’ werd losgekoppeld van het kopen en kreeg de betekenis van ‘beschouwen’ of ‘inschatten’. Als we iets ‘door de bank genomen’ bekijken, nemen we dus nog altijd figuurlijk de hele partij in één oogopslag mee om tot een gemiddelde conclusie te komen.

De houten marktkramen zijn inmiddels grotendeels vervangen door digitale webshops, maar onze taalkundige schatting blijft onveranderd overeind.

Dus de volgende keer dat je na een lange vergadering concludeert dat de plannen door de bank genomen best oké zijn, weet je dat je eigenlijk als een rasechte middeleeuwse marktkoopman staat te rekenen. Je kijkt niet naar die ene rotte vis, maar naar de hele kraam. En dat maakt het trekken van een conclusie direct een stuk overzichtelijker.

Lees nog meer interessante woordweetjes.