Je hebt een deadline gehaald en wilt vol energie door, maar na een korte nacht laat je concentratie je plotseling in de steek. Of je wilt gaan hardlopen, maar een oude knieblessure steekt ineens de kop op. We zeggen dan dat vermoeidheid of je lichaam ‘je parten speelt’. We gebruiken de uitdrukking wanneer iets je hindert, dwarszit of tegenwerkt. Maar wat zijn die mysterieuze ‘parten’ eigenlijk? Tijd om oude woordenboeken in te duiken en een middeleeuwse poets te ontrafelen!
Wie bij ‘parten’ denkt aan partjes van een sinaasappel, een aandeel in een erfenis of het Franse en Latijnse woord voor ‘deel’ (part / pars), zit er taalkundig helemaal naast. Het lijkt er sprekend op, maar taalkundigen zijn stellig: de ‘part’ in ‘parten spelen’ heeft helemáál niets met een ‘deel’ te maken. De sleutel ligt in het Middelnederlandse woord perte (of parte), wat een ‘gril’, ‘list’ of ‘streek’ betekende.
En nu komt de taalkundige twist: door een omwisseling van klanken (metathesis) is perte exact hetzelfde woord als ons hedendaagse woord ‘pret’! Alleen betekende ‘pret’ vroeger helemaal geen gezelligheid of feestvreugde. Het verwees naar een sluwe poets of gemene fopperij. In de zestiende eeuw sprak men dan ook volop van ‘iemand een perte bakken’ of ‘houbollige pretten’ (ruwe streken). Volgens het Woordenboek der Nederlandsche Taal heeft de verwante uitdrukking ‘een pots spelen’ (een oude vorm van ‘een poets bakken’) ervoor gezorgd dat ‘parten spelen’ dé vaste term werd voor ‘iemand beetnemen’.
Wie jou destijds parten speelde, leverde jou dus heel letterlijk een poets, streek of gemene grap. Schrijvers als P.C. Hooft en dichter Adriaen Poirters gebruikten de uitdrukking al volop in de Gouden Eeuw voor mensen die elkaar op slinkse wijze bedrogen.
In de eeuwen daarna verdwenen perte en de oude betekenis van pret naar de achtergrond. Maar de uitdrukking ‘iemand parten spelen’ bleef overeind. Bovendien verschoof de betekenis: waar het vroeger uitsluitend sloeg op mensen die elkaar beduvelden, kan tegenwoordig ook de vermoeidheid, het weer of je haperende geheugen je dwarszitten.
Dus de volgende keer dat je vermoeidheid je parten speelt en je je sleutels nergens kunt vinden, weet je dat je getergd wordt door eeuwenoude ‘pret’. Al valt er op dat moment natuurlijk bar weinig te lachen!
Je kent het wel: je bent al drie dagen flink verkouden, hebt de hele papieren zakdoekjesvoorraad van de supermarkt erdoorheen gejaagd en dán komt een vriend met...
Je probeert al weken de fijne kneepjes van een ingewikkeld softwareprogramma te snappen, zwoegt op de uitspraak van een vreemde taal of probeert de perfecte piz...
De spatie is aan een geweldige opmars bezig, zo lijkt het. Dan zie je bij een fietsenmaker een bord met de tekst: Buiten band 10 euro, binnen band gratis. Natuu...
Er was een tijd dat ik een tik op m’n achterhoofd kreeg van mijn pa als ik weer eens zat te dabben aan tafel. Tegenwoordig juichen mijn leerlingen als ik dab, o...